Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΜΙΑΣ  ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΟΜΑΔΑΣ ΣΕ ΓΥΜΝΑΣΙΟ 

Μ. Ελευθεριάδου, παιδοψυχίατρος, Π. Βούρα, ψυχολόγος,

Τ. Γιαννίκη, ψυχολόγος, Αικ. Ελευθεριάδου, σπουδάστρια ΤΕΙ,

Τ. Κοντοπούλου, ειδικευόμενη παιδοψυχίατρος,

Δ. Μπέης, επισκέπτης υγείας,

Αν. Παλαιογιάννη, κοινωνική λειτουργός, Γ. Αγγελίδης, ψυχίατρος.

Κέντρο Ψυχικής Υγείας Κατερίνης

 Παρουσιάστηκε στο 14^Ο Πανελλήνιο Συνέδριο της Ελληνικής Εταιρίας  Κοινωνικής Παιδιατρικής και Προαγωγής της Υγείας, Θεσσαλονίκη, 23-25 Μαΐου 2002. 

Η εργασία που παρουσιάζεται, αφορά την παρέμβαση μιας ομάδας ειδικών από το Κέντρο Ψυχικής Υγείας Κατερίνης, σε ένα Τμήμα της Γ΄ (τρίτης) τάξης ενός Γυμνασίου σε προάστιο της πόλης της Κατερίνης. 

Η αρχική ιδέα προέκυψε όταν, κάνοντας τον προγραμματισμό των δραστηριοτήτων μας για την τρέχουσα σχολική χρονιά (2001/2002), αναρωτηθήκαμε αν θα μπορούσαμε να έχουμε την ευκαιρία, να κάνουμε μια συνεργασία σε βάθος, με μικρό αριθμό μαθητών. Προηγούμενα υπήρχε μια άλλη εμπειρία παρέμβασης σε σχολεία από ομάδα συναδέλφων, που εδώ και τέσσερα χρόνια επισκέπτονται Γυμνάσια και Λύκεια του Νομού Πιερίας, ενημερώνοντας τα παιδιά και τους καθηγητές για θέματα ψυχικής υγείας και εφηβείας. 

Ένα τέτοιο πρόγραμμα απαιτεί βέβαια την έγκριση του Υπουργείου Παιδείας και τη συνεργασία με τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Έτσι, καταρτίσαμε ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα, το οποίο περιλάμβανε είκοσι (20) συναντήσεις με τους μαθητές ενός συγκεκριμένου Τμήματος και δύο (μια αρχική και μια τελική συνάντηση) με τους καθηγητές και τους γονείς των μαθητών. 

Ο απώτερος στόχος αυτού του προγράμματος ήταν η βελτίωση της συναισθηματικής ατμόσφαιρας στο σπιτικό και σχολικό περιβάλλον, ως απόρροια της καλύτερης ψυχολογικής κατάστασης των μαθητών-εφήβων που συμμετείχαν στο πρόγραμμα 

Είχαμε καταλήξει ότι στις συναντήσεις με τους μαθητές, που θα ήταν διάρκειας δύο διδακτικών ωρών κάθε βδομάδα. Η έμφαση έπρεπε να δοθεί όχι τόσο στη θεωρητική παρουσίαση των θεμάτων που απασχολούν αυτή την ηλικία, όσο στην ενεργό συμμετοχή των παιδιών, μέσω βιωματικής προσέγγισης, με δυνατότητα έκφρασης των συναισθημάτων με διάφορους τρόπους (role playing, ζωγραφική, γραπτή έκφραση, κ.ά.). 

Έτσι, καταρτίσαμε αρχικά το ακόλουθο πρόγραμμα: 

1^ο δίωρο
Γνωριμία των μαθητών με τους επαγγελματίες της Ομάδας παρέμβασης. Παρουσίαση του Προγράμματος (στόχοι και προσδοκίες). Αδρή αναφορά σε θέματα που σχετίζονται με την εφηβεία. 

2^ο δίωρο
Εφηβεία και αλλαγές στο ανθρώπινο σώμα.

3^ο δίωρο
Σχέσεις με τους μεγάλους (γονείς). Έκφραση μέσα από ζωγραφική, κατασκευές, role playing. 

4^ο δίωρο
Σχέσεις με τους μεγάλους (καθηγητές του σχολείου). Έκφραση μέσα από ζωγραφική, κατασκευές, role playing. 

5^ο δίωρο
Η παρέα. Σχέσεις με συνομήλικους. 

6^ο δίωρο
Η παρέα. Σχέσεις με το άλλο φύλο. 

7^ο δίωρο
Στενοχώριες - Ανησυχίες - Δύσκολες καταστάσεις.   

8^ο δίωρο
Πώς βλέπω τον εαυτό μου. Πώς με βλέπουν οι άλλοι. 

9^ο δίωρο
Σκασιαρχείο. 

10^ο δίωρο
Προβολή video-ταινίας με περιεχόμενο σχετιζόμενο με προβλήματα εφηβείας. 

11^ο δίωρο
Συζήτηση για το περιεχόμενο της video- ταινίας. Γραπτή άποψη των μαθητών. Σχολιασμός. 

12^ο δίωρο
Προβολή εκπαιδευτικού video. 

13^ο δίωρο
Σχολιασμός εκπαιδευτικού video. 

14^ο δίωρο
Μη λεκτική επικοινωνία. Κώδικες επικοινωνίας. 

15^ο δίωρο
Χρήση ελεύθερου χρόνου - διασκέδασης. 

16^ο δίωρο
Role playing. (το θέμα επιλέγεται από τους μαθητές). 

17^ο δίωρο
Παρουσίαση - Συζήτηση θέματος που προτείνουν οι μαθητές. 

18^ο δίωρο
Παρουσίαση - Συζήτηση θέματος που προτείνουν οι μαθητές. 

19^ο δίωρο
Γραπτή άποψη μαθητών για το Πρόγραμμα και τα θέματα που συζητήθηκαν. Καταγραφή τους σε έντυπο-ενθύμιο. 

20^ο δίωρο
Τελική αποτίμηση του Προγράμματος. Έκφραση εντυπώσεων μαθητών και μελών της Ομάδας παρέμβασης σε κοινή ζωγραφιά. 

Στην πορεία όμως, αναγκαστήκαμε να περικόψουμε ένα μεγάλο αριθμό συναντήσεων, καθώς οι γραφειοκρατικές διαδικασίες που απαιτούσε η έγκριση του προγράμματος από το Υπουργείο Παιδείας, μας καθυστέρησαν πολύ. Έτσι, αντί να αρχίσουμε τον Νοέμβριο του 2001,ξεκινήσαμε τον Φεβρουάριο του 2002 . Τελικά, οι συναντήσεις με τους μαθητές από είκοσι(20) που είχαν προγραμματισθεί αρχικά, μειώθηκαν σε έξι (6). Κρατήσαμε τα πιο σημαντικά θέματα που θεωρήσαμε ότι απασχολούν τους περισσότερους εφήβους, όπως:

	Οι αλλαγές της εφηβείας.
	Οι σχέσεις με τους γονείς και τους καθηγητές.
	Οι σχέσεις με την παρέα.
	Οι σχέσεις με το άλλο φύλο.
	Ο έφηβος και η αντιμετώπιση του stress.
	Τα σχέδιά μου για το μέλλον.

Όμως, το γεγονός ότι θα είχαμε τόσο περιορισμένο αριθμό συναντήσεων με τους μαθητές, δημιούργησε στη θεραπευτική ομάδα μας σοβαρές επιφυλάξεις, καθώς ο χρόνος κρινόταν ανεπαρκής για τη δημιουργία μιας ουσιαστικής σχέσης εμπιστοσύνης που θα τους επέτρεπε να αισθανθούν άνετα με τους ειδικούς, να μιλήσουν και να εκφραστούν ανοιχτά για θέματα που είναι τόσο προσωπικά και συγκλονίζουν όλους τους έφηβους, όπως  μας  δείχνει η κλινική μας εμπειρία.  

Παρ' όλες τις επιφυλάξεις όμως, αποφασίσαμε να δοκιμάσουμε, αφού πρώτα κάναμε μια συνάντηση ενημέρωσης και συνεργασίας με τους καθηγητές και τους γονείς των μαθητών του συγκεκριμένου Τμήματος. 

Αξίζει στο σημείο αυτό να αναφερθούμε στις αντιδράσεις των μαθητών και να τις σχολιάσουμε. Όπως ήταν φυσικό, το πρώτο πράγμα που σκέφτηκαν οι περισσότεροι ήταν ότι "τι καλά που θα χάσουμε μάθημα!". Κάθε φορά, άλλωστε, μας έλεγαν ποιο μάθημα έχαναν, δεδομένου ότι οι συναντήσεις γίνονταν σε διαφορετική -μη σταθερή- ημέρα και ώρα κάθε βδομάδα. Την αρχική έκπληξη διαδέχτηκε η περιέργεια και το αίτημα των πιο τολμηρών, "να μιλήσουμε για το sex!". Όταν ζητήσαμε τη γνώμη τους για το πρόγραμμα που είχαμε εκ των προτέρων ετοιμάσει, απάντησαν ότι όλα τα θέματα τους ενδιέφεραν και δεν είχαν κάτι να προσθέσουν ή να αλλάξουν, παρόλο που τονίσαμε ότι η θεματολογία που είχαμε επιλέξει ήταν απλά ενδεικτική. 

Από την πρώτη κιόλας συνάντηση δόθηκε έμφαση στη βιωματική προσέγγιση των θεμάτων, που έδωσε στα παιδιά την ευκαιρία να συμμετέχουν, να εκφραστούν ελεύθερα και να αυτοσχεδιάσουν, κάνοντας role playing. Έτσι, συζητώντας για τις αλλαγές της εφηβείας, το σκετς που έπαιξαν είχε σχέση με το πώς αντιμετωπίζουν οι γονείς την υπερβολική ενασχόληση των εφήβων με την εξωτερική τους εμφάνιση, τις ατέλειωτες ώρες που περνούν μπροστά στον καθρέφτη και τα συναισθήματα που τους δημιουργούν οι ατέλειες του προσώπου, όπως η νεανική ακμή. 

Παρατηρήσαμε ότι η διάθεση των παιδιών, να συμμετέχουν στο role playing, ξεπέρασε κάθε προσδοκία μας, καθώς έδειχναν να έχουν ιδιαίτερο ταλέντο όχι μόνο όσον αφορά τις υποκριτικές τους ικανότητες, αλλά και τους ευφυείς διάλογους που επινοούσαν, εντελώς μόνοι τους, χωρίς καμία καθοδήγηση, με εξαίρεση μια σύντομη συζήτηση που είχαμε κάθε φορά. 

Σχολιάζοντας τις σχέσεις μέσα στην οικογένειά τους, οι έφηβοι έκαναν οξυδερκείς παρατηρήσεις για τη σχέση με τους γονείς τους, αλλά και των γονέων τους μεταξύ τους. Είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι στις διαφωνίες και στο διαφορετικό τρόπο αντιμετώπισης μεταξύ των γονέων, που είναι άλλωστε ένα σχεδόν καθημερινό φαινόμενο στις περισσότερες οικογένειες. 

Χρησιμοποιούν το χιούμορ ως διέξοδο σε περίπλοκες καταστάσεις, όπως φάνηκε τόσο στη συζήτηση, όσο και στο role playing. Άλλωστε, ο ρόλος του χιούμορ είναι πράγματι καταλυτικός στο να σώζει καταστάσεις, να βοηθά στη χαλάρωση και να βελτιώνει την επικοινωνία μέσα στην οικογένεια. 

Η συνεργασία με τους έφηβους μας βοήθησε να καταλάβουμε ότι αυτό που κυρίως έχουν ανάγκη είναι:

	Να μπορέσουν οι ενήλικες να τους ακούσουν, χωρίς να κάνουν κήρυγμα ή να ασκήσουν κριτική .
	Να προσπαθήσουν να τους καταλάβουν, έστω κι αν δε συμφωνούν απόλυτα με τις απόψεις τους.
	Να τους προσφέρουν αποδοχή και συναισθηματική στήριξη.
	Να τους βεβαιώσουν ότι οι ανησυχίες, οι προβληματισμοί και τα συναισθήματα που τους συγκλονίζουν είναι πολύ φυσιολογικά και κοινά για όλους σχεδόν τους εφήβους.

Άλλωστε, οι πιο συνηθισμένες ανησυχίες των εφήβων, έτσι όπως τις βιώσαμε από αυτή τη συνεργασία, είναι:

	Αν θα είναι αρκετά ελκυστικοί στα άτομα του άλλου φύλου.
	Αν η εξωτερική τους εμφάνιση είναι αρκετά ικανοποιητική ή μήπως τους αδικεί.
	Η αυτοεκτίμησή τους είναι ακόμη ιδιαίτερα ασταθής και φαίνεται να έχει μεγάλη συσχέτιση τόσο με την εξωτερική εμφάνιση, όσο και με την αποδοχή από την παρέα και το άλλο φύλο.
	Είναι συχνή η συναισθηματική αστάθεια στους έφηβους, καθώς και η ύπαρξη έντονων αμφιθυμικών συναισθημάτων, όπως φάνηκε και από τις λίστες των θετικών και αρνητικών συναισθημάτων που τους ζητήσαμε να συμπληρώσουν, συζητώντας για την αντιμετώπιση του stress.

Αυτή η βιωματική προσέγγιση που εφαρμόσαμε, πιστεύουμε ότι ήταν ιδιαίτερα αποτελεσματική. Έδωσε την ευκαιρία της συμμετοχής, της διάκρισης και της επιβράβευσης όχι μόνο στους καλούς μαθητές, αλλά και σε μέτριους ή κακούς μαθητές, που οι ίδιοι οι καθηγητές τους, όπως μας πληροφόρησαν εκ των υστέρων, έμεναν στο περιθώριο μέσα στην τάξη. Θεωρούμε ότι αυτό ήταν πολύ καθοριστικό για την αυτοεκτίμησή τους και συντέλεσε στην καλύτερη συνεργασία. 

Σταχυολογώντας τις απόψεις των ίδιων των εφήβων

	Η δραστηριότητα αυτή μας έδωσε τη δυνατότητα να εκφράσουμε τα συναισθήματά μας.
	Αυτό το πρόγραμμα μου έδωσε την ευκαιρία να καταλάβω τον εαυτό μου.
	Μπορούσα να ανοίγομαι και να λέω τη γνώμη και τις απόψεις μου.
	Εγώ προσωπικά, νομίζω ότι δεν ανοίχτηκα τόσο πολύ και δε συζήτησα έτσι με κανέναν άλλο.
	Αν και οι συναντήσεις μας ήταν λίγες, εμείς καταφέραμε να αναπτύξουμε μια φιλική σχέση. Αυτή η εμπειρία ήταν μοναδική.
	Μέσα από το μάθημα μπορούσαμε να χαλαρώσουμε, να αισθανθούμε άνετα  και να μπορέσουμε να λύσουμε διάφορα προβλήματα που μας απασχολούν καθημερινά.
	Η παρέα σας ήταν πολύ φιλική και έτσι μπορούσαμε να μιλήσουμε χωρίς να  ντρεπόμαστε.
	Στεναχωρήθηκα γιατί οι συναντήσεις ήταν πολύ λίγες και σήμερα είναι η τελευταία.
	Πιστεύω πως έπρεπε να αρχίσουμε από την αρχή της σχολικής χρονιάς μας έτσι, ώστε να μπορούσαμε να αναλύσουμε περισσότερα από τα θέματα που μας απασχολούν καθημερινά .
	Θέλω το πρόγραμμα αυτό να συνεχιστεί και στο Λύκειο.
	Ελπίζουμε να μας ξανατύχει ένα τέτοιο πρόγραμμα στο μέλλον.
	Θα ήθελα να συνεχιστεί αυτό το μάθημα και να έχουν και άλλα παιδιά τη δυνατότητα να μάθουν αυτά που έμαθα εγώ.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ - ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑ ΚΑΙ ΛΥΚΕΙΑ ΤΟΥ Ν. ΠΙΕΡΙΑΣ  Στα πλαίσια της πρωτογενούς πρόληψης, για τέταρτη συνεχή χρονιά, στη διάρκεια του σχολικού έτους 2001/2002, υλοποιήθηκε από επαγγελματίες ψυχικής υγείας του Κέντρου Ψυχικής Υγείας Κατερίνης (ΚΨΥ) το ‘πρόγραμμα ενημέρωσης - ευαισθητοποίησης’ σε όλα τα Γυμνάσια και Λύκεια του Νομού Πιερίας.   Το θέμα ήταν: Εφηβεία-Διαπροσωπικές Σχέσεις (ομάδα  φιλία - έρωτας). Το σύνολο των σχολείων (Γυμνασίων και Λυκείων) στα οποία έγινε η παρουσίαση ήταν 36. Συμμετείχαν περίπου 2.600 μαθητές.  Από τους κυριότερους στόχους του Προγράμματος ήταν: Α) Η γνωριμία των επαγγελματιών του ΚΨΥ με τους μαθητές. Β) Η απομυθοποίηση του όρου ψυχική νόσος. Γ) Η γνωστοποίηση της ύπαρξης του Κέντρου Ψυχικής Υγείας Κατερίνης και των   παρεχόμενων υπηρεσιών. Δ) Να ακούσουμε τους προβληματισμούς των μαθητών εφήβων αυτής της ηλικίας. Μακροπρόθεσμος στόχος είναι να δημιουργηθεί μετά από πέντε ως δέκα χρόνια, ένα   ικανοποιητικό ποσοστό ενημερωμένων-ευαισθητοποιημένων πολιτών σε θέματα  ψυχικής υγείας και να μπορεί να έχει ευκολότερη πρόσβαση σε υπηρεσίες    ψυχικής υγείας.  Θεωρούμε σημαντικό να αναφερθεί ότι οι μαθητές έχουν ενεργή συμμετοχή στο  Πρόγραμμα, αφού οι ίδιοι ήταν αυτοί που επέλεξαν, μέσα από ερωτηματολόγιο, τα   θέματα, καθώς και τον τρόπο και το χώρο της συζήτησης.  Μέσα από τη διαδικασία των συζητήσεων με τους εφήβους - μαθητές διαπιστώθηκαν      τα εξής: Μεγάλο ενδιαφέρον από την πλευρά των μαθητών (κυρίως των αστικών περιοχών)   εκφράζει το θέμα της σχέσης τους με τους γονείς. Στα επαρχιακά σχολεία οι μαθητές δηλώνουν μεγαλύτερο ενδιαφέρον για το άλλο φύλο, καθώς και προβληματισμούς γύρω από τον εαυτό τους. Όσο μικρότερη είναι η ομάδα των μαθητών, τόσο η συμμετοχικότητα αυξάνει και διευκολύνεται η επικοινωνία. Η συντριπτική πλειοψηφία των μαθητών, μετά τα πρώτα λεπτά, συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία. Τα παιδιά ζητούν περισσότερο χρόνο για συζήτηση με τους ειδικούς επαγγελματίες.